ایمنی در معدن یعنی کنترل نظام‌مند خطرهایی که در کمتر صنعتی به این شکل کنار هم جمع می‌شوند: ریزش سقف و دیواره، انفجار گاز و گرد زغال، آتشباری، ماشین‌آلات سنگین، نوار نقاله، برق، گردوغبار سیلیس و آب‌گرفتگی. مهم‌ترین الزامات ایمنی معدن را می‌توان در چند محور خلاصه کرد: کنترل زمین (نگهداری سقف و پایداری پله‌ها)، تهویه و پایش گاز، مدیریت آتشباری، ایمنی ترابری و ماشین‌آلات، صدور مجوز کار برای کارهای پرخطر، آموزش و صلاحیت افراد، و آمادگی برای شرایط اضطراری. در این مقاله ریسک‌های اصلی معادن روباز و زیرزمینی، کنترل‌های هر کدام و چک‌لیستی برای ارزیابی وضعیت ایمنی یک معدن مرور می‌شود.
چرا ایمنی در معدن با سایر صنایع فرق دارد؟
محیط کار معدن ثابت نیست؛ هر روز با پیشروی جبهه کار، شکل فضا، وضعیت سنگ و مسیرهای تردد تغییر می‌کند. در معدن زیرزمینی نور، هوا و راه خروج محدود است و یک رویداد کوچک مثل آتش‌سوزی یک نوار نقاله می‌تواند کل شبکه تونل‌ها را پر از دود کند. در معدن روباز هم ماشین‌آلاتی با ابعاد بسیار بزرگ و نقاط کور گسترده در کنار افراد پیاده و خودروهای سبک تردد می‌کنند. به همین دلیل سازمان بین‌المللی کار (ILO) مقاوله‌نامه مستقلی با شماره ۱۷۶ درباره ایمنی و بهداشت در معادن (۱۹۹۵) دارد و در ایران نیز آیین‌نامه ایمنی در معادن، الزامات ویژه این صنعت را تعیین می‌کند.
مهم‌ترین ریسک‌های ایمنی در معادن
| ریسک | نوع معدن | کنترل‌های کلیدی |
|---|---|---|
| ریزش سقف، دیواره یا پله | زیرزمینی و روباز | طراحی نگهداری (پیچ‌سنگ، قاب، شاتکریت)، لق‌گیری، پایش جابه‌جایی، طراحی شیب پایدار پله‌ها و بازدید پس از آتشباری و بارندگی |
| انفجار متان و گرد زغال | زیرزمینی زغال‌سنگ | تهویه کافی، پایش پیوسته متان، تجهیزات برقی ضدانفجار، گردپاشی با پودر سنگ (سنگ‌آهک)، ممنوعیت منابع جرقه |
| گازهای سمی و کمبود اکسیژن | زیرزمینی | اندازه‌گیری CO، H2S و اکسیژن، تهویه کارگاه‌های بن‌بست، دستگاه نجات فردی (Self-Rescuer) برای همه افراد |
| آتشباری | هر دو | آتشبار صلاحیت‌دار، انبار مجاز مواد ناریه، تخلیه و نگهبانی محدوده، روش مدون برای چال‌های عمل‌نکرده |
| ترابری و ماشین‌آلات سنگین | هر دو | جداسازی مسیر پیاده و ماشین، خاکریز ایمنی لبه جاده و پله، سیستم هشدار نزدیکی، کنترل خستگی رانندگان، بازرسی ترمز و فرمان |
| نوار نقاله و ماشین‌آلات دوار | هر دو | حفاظ نقاط گیر، طناب توقف اضطراری در طول نوار، قفل و برچسب (LOTO) پیش از تعمیر و تمیزکاری |
| سقوط | هر دو | حفاظ دهانه چاه و دویل، کار در ارتفاع با هارنس، کنترل لبه پله‌ها و سنگ‌شکن |
| آب‌گرفتگی و هجوم آب | زیرزمینی | شناخت آب‌های زیرزمینی و کارهای قدیمی، گمانه اکتشافی پیشرو، ظرفیت پمپاژ و برق اضطراری |
| گردوغبار سیلیس، صدا و ارتعاش | هر دو | حفاری تر، آب‌پاشی مسیرها، کابین فیلتردار، حفاظت تنفسی و شنوایی، پایش بهداشت حرفه‌ای و معاینات دوره‌ای |
اولویت‌بندی این ریسک‌ها برای هر معدن باید از دل ارزیابی ریسک HSE با روش‌هایی مثل HAZID و JSA بیرون بیاید؛ ریسک غالب یک معدن زغال زیرزمینی با یک معدن سنگ آهن روباز کاملاً متفاوت است.
الزامات کلیدی ایمنی معدن زیرزمینی
تهویه و پایش گاز
هوای تازه باید به همه کارگاه‌های فعال برسد و گازهای انفجاری و سمی رقیق و خارج شوند. متان در هوا در غلظت تقریبی ۵ تا ۱۵ درصد قابل انفجار است و حدهای مجاز برای توقف کار و قطع برق در مقررات بسیار پایین‌تر از این محدوده تعیین می‌شوند. اندازه‌گیری باید پیش از ورود به کارگاه، در طول شیفت و پس از آتشباری انجام و ثبت شود.
کنترل زمین
نوع و فاصله نگهداری باید بر اساس طراحی ژئوتکنیکی تعیین شود، نه تجربه شخصی. لق‌گیری پس از هر آتشباری، ممنوعیت کار زیر سقف نگهداری‌نشده و ثبت نشانه‌های ناپایداری (ترک، ریزش جزئی، صدای سنگ) از الزامات پایه است.
راه فرار و نجات
دو راه خروج مستقل، نقشه به‌روز معدن، پناهگاه یا ایستگاه نجات در فواصل مناسب، سیستم ثبت ورود و خروج افراد (برای دانستن تعداد و محل افراد در زمان حادثه) و تیم امداد آموزش‌دیده باید وجود داشته باشد.
الزامات کلیدی ایمنی معدن روباز
- طراحی و پایش پله‌ها: ارتفاع و عرض پله و زاویه شیب کلی بر اساس مطالعه پایداری؛ بازدید منظم لبه‌ها و ترک‌های کششی.
- مدیریت ترافیک: طرح ترافیک مکتوب، محدودیت سرعت، قوانین سبقت و حق تقدم، پرچم و چراغ برای خودروهای سبک و فاصله ایمن از ماشین‌آلات بارگیری.
- خاکریز ایمنی: در لبه جاده‌ها و محل تخلیه بار، با ارتفاعی متناسب با اندازه چرخ بزرگ‌ترین کامیون.
- آتشباری: اعلام زمان مشخص، تخلیه شعاع خطر، نگهبانی ورودی‌ها و اعلام پایان پس از بازدید آتشبار.
- شرایط جوی: روش اجرایی برای مه، گردوغبار شدید، بارندگی و یخ‌زدگی جاده‌ها.
کارهای پرخطر و مجوز کار در معدن
تعمیر سنگ‌شکن و نوار نقاله، جوشکاری در کارگاه زیرزمینی، ورود به سیلو و بانکر، کار روی تابلوهای برق و کار در دهانه چاه نمونه‌هایی از کارهایی‌اند که نباید بدون سیستم مجوز کار و جداسازی انرژی انجام شوند. در معادن زیرزمینی زغال، کار گرم به دلیل خطر انفجار محدودیت‌های بسیار سخت‌گیرانه‌تری دارد و معمولاً فقط با تست گاز پیوسته و تأیید سطوح بالای مدیریت مجاز است.
چک‌لیست سریع ارزیابی وضعیت ایمنی معدن
- آیا ارزیابی ریسک به‌روز برای همه فعالیت‌ها، از جمله کارهای غیرروتین، وجود دارد؟
- آیا نتایج پایش گاز، گردوغبار و صدا ثبت و روند آن‌ها بررسی می‌شود؟
- آیا طرح نگهداری و طراحی پله‌ها مستند است و بازدیدهای پس از آتشباری ثبت می‌شوند؟
- آیا طرح ترافیک و جداسازی مسیر پیاده و ماشین اجرا می‌شود؟
- آیا همه افراد آموزش بدو ورود و آموزش‌های تخصصی شغل خود را گذرانده‌اند و صلاحیت آتشباران و اپراتورها احراز شده است؟
- آیا پیمانکاران تحت همان الزامات و نظارت کارکنان رسمی کار می‌کنند؟
- آیا شبه‌حوادث گزارش و تحلیل می‌شوند و اقدامات اصلاحی تا بسته شدن پیگیری می‌شوند؟
- آیا مانور اضطراری (آتش‌سوزی زیرزمینی، ریزش، آب‌گرفتگی) به صورت دوره‌ای برگزار و نتایج آن ثبت می‌شود؟
حوادث بزرگ معدنی، مانند انفجار معدن زغال‌سنگ زمستان‌یورت آزادشهر در اردیبهشت ۱۳۹۶ که به جان باختن ده‌ها کارگر انجامید، نشان می‌دهند که ضعف در تهویه، پایش گاز و کنترل منابع جرقه چه پیامدی دارد. معمولاً پیش از این رویدادها نشانه‌های هشداردهنده‌ای وجود دارد؛ به همین دلیل گزارش‌دهی و تحلیل شبه‌حوادث در معدن اهمیت ویژه‌ای دارد.
سنجش عملکرد ایمنی معدن با شاخص‌ها
شاخص‌های پسرو مانند نرخ حوادث منجر به روز کاری از دست‌رفته (LTIFR) نشان می‌دهند چه اتفاقی افتاده است، اما برای مدیریت پیشگیرانه به شاخص‌های پیشرو هم نیاز است: درصد بازدیدهای انجام‌شده نسبت به برنامه، ساعت آموزش به ازای هر نفر، تعداد مانورها، درصد اقدامات اصلاحی بسته‌شده در موعد و تعداد گزارش‌های شبه‌حادثه. ترکیب این دو گروه در مقاله شاخص‌های کلیدی عملکرد HSE با فرمول‌ها توضیح داده شده است.
ممیزی HSE معادن با سامانه هوشمند ژابیز پردا
شرکت‌های معدنی و فولادی معمولاً چندین واحد تابعه دارند و ستاد باید بداند وضعیت ایمنی هر واحد چگونه است و برنامه‌های بهبود کجا متوقف مانده‌اند. نرم‌افزار ممیزی HSE ژابیز پردا برای ایمیدرو، که شرکت‌های تابعه آن در زنجیره فولاد، سنگ آهن، مس، آلومینیوم و زغال‌سنگ فعال‌اند، پیاده‌سازی شده است. این سامانه خودارزیابی واحدها در ۲۲ بخش، تخصیص ممیز، مقایسه امتیاز خودارزیابی با امتیاز ممیزی، برنامه‌های بهبود با گردش تأیید و پیگیری پیشرفت، داشبورد ویژه هر نقش (هلدینگ، مدیر، کارشناس واحد و ممیز)، روند پنج‌ساله و گزارش‌های جامع، مقایسه‌ای و آماری را پوشش می‌دهد. بخش آماری آن نیز اطلاعاتی مانند نیروی انسانی، مصوبات HSE، مانورها و ساعات آموزش را از واحدها جمع‌آوری می‌کند.
ژابیز پردا از سال ۱۳۸۰ بیش از ۱۰۰ سامانه اطلاعاتی برای بیش از ۵۰ سازمان دولتی و خصوصی ساخته و دارای گواهی‌های ISO 9001، ISO/IEC 27001 و ISO/IEC 20000-1 است. برای مشاوره با شماره ۰۲۱-۹۱۳۰۲۴۲۷ یا ایمیل info@jabizparda.com تماس بگیرید.
پرسش‌های متداول
خطرناک‌ترین ریسک در معادن زیرزمینی زغال‌سنگ چیست؟
انفجار متان و گرد زغال از پرپیامدترین رویدادهای این معادن است، چون می‌تواند در یک لحظه تعداد زیادی از افراد را درگیر کند. ریزش سقف معمولاً رایج‌تر است اما در هر رویداد افراد کمتری را درگیر می‌کند. هر دو باید در ارزیابی ریسک اولویت بالا داشته باشند.
مسئول ایمنی معدن کیست؟
مسئولیت اصلی با بهره‌بردار و مدیریت معدن است و مسئول فنی و کارشناس HSE در طراحی، نظارت و آموزش نقش دارند. ایمنی معدن وقتی مؤثر است که سرپرستان هر شیفت آن را بخشی از وظیفه روزمره خود بدانند، نه کار واحد HSE.
ممیزی ایمنی معدن هر چند وقت یک‌بار انجام شود؟
بازدیدهای ایمنی روزانه و هر شیفت انجام می‌شوند؛ ممیزی جامع سیستم مدیریت HSE معمولاً سالانه برنامه‌ریزی می‌شود و برای واحدهای پرریسک یا دارای سابقه حادثه، ممیزی‌های میان‌دوره‌ای نیز توصیه می‌شود.