شاخص‌های کلیدی عملکرد HSE (HSE KPI) عددهایی هستند که نشان می‌دهند عملکرد بهداشت، ایمنی و محیط زیست سازمان رو به بهبود است یا نه. بدون این شاخص‌ها، مدیریت HSE به احساس و گزارش‌های پراکنده تکیه می‌کند. در این مقاله شاخص‌های پسرو و پیشرو، فرمول محاسبه مهم‌ترین آن‌ها و نحوه استفاده از آن‌ها در داشبورد مدیریتی را مرور می‌کنیم.
شاخص‌های پسرو و پیشرو
شاخص‌های پسرو (Lagging) نتیجه را اندازه می‌گیرند؛ یعنی اتفاقی که افتاده است، مثل تعداد حوادث. شاخص‌های پیشرو (Leading) فعالیت‌هایی را اندازه می‌گیرند که از حادثه پیشگیری می‌کنند، مثل تعداد بازدیدهای ایمنی. سازمانی که فقط شاخص پسرو دارد، همیشه بعد از حادثه متوجه مشکل می‌شود.
مهم‌ترین شاخص‌های پسرو HSE
| شاخص | تعریف | فرمول رایج |
|---|---|---|
| LTIFR | نرخ تکرار حوادث منجر به از دست رفتن روز کاری | (تعداد حوادث LTI × ۱٬۰۰۰٬۰۰۰) ÷ کل نفر-ساعت کار |
| TRIR | نرخ کل حوادث قابل ثبت | (تعداد حوادث قابل ثبت × ۲۰۰٬۰۰۰) ÷ کل نفر-ساعت کار |
| نرخ شدت حوادث | روزهای کاری از دست رفته نسبت به ساعات کار | (روزهای از دست رفته × ۱٬۰۰۰٬۰۰۰) ÷ کل نفر-ساعت کار |
| DART Rate | نرخ حوادث منجر به روز کاری از دست رفته، محدودیت کاری یا جابه‌جایی شغلی | (تعداد این حوادث × ۲۰۰٬۰۰۰) ÷ کل نفر-ساعت کار |
| تعداد حوادث منجر به فوت | جدی‌ترین پیامد؛ همیشه جداگانه گزارش می‌شود | شمارش در دوره |
| تعداد بیماری‌های شغلی | موارد بیماری ناشی از کار در دوره | شمارش در دوره |
| رخدادهای زیست‌محیطی | نشت، انتشار یا تخلف از حدود مجاز | شمارش در دوره |
ضریب ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ یا ۲۰۰٬۰۰۰ برای مقایسه‌پذیر کردن سازمان‌های با اندازه متفاوت است. مهم این است که در کل سازمان یک ضریب ثابت استفاده شود.
ممیزی و شاخص‌های HSE را در یک سامانه مدیریت کنید
سامانه هوشمند ممیزی HSE ژابیز پردا چک‌لیست ممیزی، امتیازدهی، اقدامات اصلاحی و داشبورد شاخص‌ها را یکجا دارد؛ همان سامانه‌ای که برای ایمیدرو اجرا شده است.
درخواست دمو و مشاوره رایگانتماس: ۰۲۱-۹۱۳۰۲۴۲۷معرفی سامانه ممیزی HSE
نمونه محاسبه شاخص‌های پسرو
فرض کنید یک کارخانه فرضی با ۴۰۰ نفر نیرو، که هر نفر در سال حدود ۲٬۰۰۰ ساعت کار کرده، در یک سال این آمار را داشته است: ۲ حادثه منجر به از دست رفتن روز کاری، ۵ حادثه قابل ثبت (شامل همان ۲ حادثه)، ۳ حادثه منجر به روز کاری از دست رفته یا محدودیت کاری، و در مجموع ۳۰ روز کاری از دست رفته. کل نفر-ساعت کار برابر ۴۰۰ × ۲٬۰۰۰ = ۸۰۰٬۰۰۰ ساعت است. این عددها فقط برای نمایش روش محاسبه‌اند:
| شاخص | محاسبه | نتیجه |
|---|---|---|
| LTIFR (مبنای ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ ساعت) | (۲ × ۱٬۰۰۰٬۰۰۰) ÷ ۸۰۰٬۰۰۰ | ۲٫۵ |
| TRIR (مبنای ۲۰۰٬۰۰۰ ساعت) | (۵ × ۲۰۰٬۰۰۰) ÷ ۸۰۰٬۰۰۰ | ۱٫۲۵ |
| DART Rate (مبنای ۲۰۰٬۰۰۰ ساعت) | (۳ × ۲۰۰٬۰۰۰) ÷ ۸۰۰٬۰۰۰ | ۰٫۷۵ |
| نرخ شدت (مبنای ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ ساعت) | (۳۰ × ۱٬۰۰۰٬۰۰۰) ÷ ۸۰۰٬۰۰۰ | ۳۷٫۵ |
هنگام گزارش، مبنای محاسبه را همیشه کنار عدد بنویسید. LTIFR برابر ۲٫۵ با مبنای یک میلیون ساعت، با مبنای ۲۰۰٬۰۰۰ ساعت برابر ۰٫۵ می‌شود؛ مقایسه این دو عدد بدون ذکر مبنا گمراه‌کننده است.
نفر-ساعت کار را دقیق حساب کنید
مخرج همه نرخ‌ها کل نفر-ساعت کار است و خطا در آن، همه شاخص‌ها را خراب می‌کند. چند نکته:
- ساعات واقعی کار، شامل اضافه‌کار، را از سامانه حضور و غیاب یا حقوق و دستمزد بگیرید، نه از ضرب تعداد نیرو در ساعات اسمی.
- روشن کنید ساعات کار پیمانکاران در مخرج حساب می‌شود یا نه. اگر حوادث پیمانکاران را می‌شمارید، ساعات کار آن‌ها هم باید در مخرج باشد.
- مرخصی، تعطیلات و غیبت‌ها را از ساعات کار کم کنید.
- تعریف «حادثه قابل ثبت» و «روز کاری از دست رفته» را مکتوب کنید تا همه واحدها یکسان شمارش کنند.
مهم‌ترین شاخص‌های پیشرو HSE
- تعداد گزارش‌های شبه‌حادثه (Near Miss) ثبت‌شده
- درصد تحقق برنامه بازدیدهای ایمنی و ممیزی‌های داخلی
- ساعات آموزش HSE به ازای هر نفر
- درصد اقدامات اصلاحی بسته‌شده در مهلت تعیین‌شده
- تعداد مانورهای واکنش در شرایط اضطراری برگزارشده
- درصد ارزیابی‌های ریسک به‌روز
- امتیاز ممیزی HSE واحدها و روند آن در دوره‌های متوالی
فرمول نمونه برای شاخص‌های پیشرو
بیشتر شاخص‌های پیشرو درصد تحقق یک برنامه یا تعداد یک فعالیت هستند. اگر تعریف آن‌ها دقیق نباشد، هر واحد عدد را به شکل خودش حساب می‌کند:
| شاخص | فرمول | نکته |
|---|---|---|
| درصد تحقق بازدیدهای ایمنی | (بازدیدهای انجام‌شده ÷ بازدیدهای برنامه‌ریزی‌شده) × ۱۰۰ | فقط بازدیدهایی شمرده شوند که فرم آن‌ها ثبت شده است |
| درصد اقدامات اصلاحی بسته‌شده در مهلت | (اقدامات بسته‌شده تا سررسید ÷ اقدامات دارای سررسید در دوره) × ۱۰۰ | اقدامی که بدون بررسی اثربخشی بسته شده، شمرده نشود |
| سرانه ساعات آموزش HSE | کل ساعات آموزش HSE برگزارشده ÷ تعداد نیروی انسانی | ساعات آموزش پیمانکاران جداگانه گزارش شود |
| تعداد گزارش شبه‌حادثه | شمارش در دوره، یا به ازای هر ۲۰۰٬۰۰۰ نفر-ساعت برای مقایسه واحدها | افزایش آن معمولاً نشانه بهبود فرهنگ گزارش‌دهی است |
| درصد مانورهای اجراشده | (مانورهای برگزارشده ÷ مانورهای برنامه‌ریزی‌شده) × ۱۰۰ | گزارش و درس‌آموخته هر مانور ثبت شود |
برای ساختن یک سیستم گزارش‌دهی که این عدد را واقعی کند، مقاله گزارش‌دهی شبه‌حادثه را ببینید.
چطور شاخص مناسب انتخاب کنیم؟
- از ریسک‌های اصلی سازمان شروع کنید؛ شاخص باید به کنترل همان ریسک‌ها ربط داشته باشد.
- تعداد شاخص‌ها را محدود نگه دارید؛ ۸ تا ۱۲ شاخص کلیدی برای داشبورد مدیران کافی است.
- برای هر شاخص تعریف دقیق، منبع داده، مسئول و دوره گزارش‌دهی مشخص کنید.
- برای هر شاخص هدف (Target) و آستانه هشدار تعیین کنید.
- تعادل بین شاخص‌های پیشرو و پسرو را حفظ کنید.
شناسنامه شاخص: هر KPI چه مشخصاتی لازم دارد؟
برای هر شاخص یک شناسنامه کوتاه بنویسید تا در همه واحدها و همه دوره‌ها یکسان محاسبه شود:
| فیلد | توضیح |
|---|---|
| نام و کد شاخص | نام یکتا و کوتاه، مثلاً «LTIFR واحد» |
| نوع | پیشرو یا پسرو |
| تعریف و فرمول | فرمول دقیق، همراه با ضریب مبنا (۲۰۰٬۰۰۰ یا ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ ساعت) |
| منبع داده | گزارش حوادث، حضور و غیاب، سوابق آموزش، فرم‌های بازدید و… |
| دامنه | فقط کارکنان، یا کارکنان و پیمانکاران |
| مسئول ثبت و مسئول تحلیل | چه کسی داده را وارد می‌کند و چه کسی روند را بررسی می‌کند |
| دوره گزارش‌دهی | ماهانه، فصلی یا سالانه |
| هدف و آستانه هشدار | عدد هدف و مقداری که عبور از آن باید به اقدام منجر شود |
اشتباهات رایج در استفاده از شاخص‌های HSE
- پاداش دادن به «صفر حادثه»: وقتی پاداش فقط به نبود حادثه بسته باشد، انگیزه پنهان کردن حادثه ایجاد می‌شود.
- مقایسه واحدها با مبنای متفاوت: یک واحد با ۲۰۰٬۰۰۰ ساعت و دیگری با یک میلیون ساعت محاسبه می‌کند و عددها کنار هم گذاشته می‌شوند.
- نتیجه‌گیری از دوره‌های کوتاه: در واحدهای کوچک، یک حادثه نرخ را به‌شدت بالا می‌برد؛ روند چند دوره را ببینید.
- شاخص بدون اقدام: اگر عبور از آستانه هشدار به هیچ اقدام اصلاحی منجر نشود، شاخص فقط یک عدد در گزارش است.
- شمردن فعالیت به‌جای کیفیت: تعداد بازدید بالا وقتی ارزش دارد که ایرادهای پیداشده هم رفع شوند.
نمایش شاخص‌های HSE در داشبورد
شاخص وقتی ارزش دارد که به‌موقع دیده شود. داشبورد مدیریتی باید روند هر شاخص در دوره‌های مختلف، مقایسه واحدها و هشدار عبور از آستانه را نشان دهد. در نرم‌افزار ممیزی HSE ژابیز پردا، علاوه بر امتیاز ممیزی، گزارش‌های آماری مثل تعداد نیروی انسانی، مصوبات HSE، مانورها و ساعات آموزشی هر واحد هم ثبت می‌شود و روند پنج‌ساله عملکرد هر واحد در پیشخوان نمایش داده می‌شود.
امتیاز ممیزی خودش یکی از مهم‌ترین شاخص‌های پیشرو است؛ برای طراحی آن مقاله چک‌لیست ممیزی HSE را ببینید.
اگر شاخص‌های شما از دل ممیزی‌های دوره‌ای بیرون می‌آیند، دو مقاله دیگر هم به کارتان می‌آید: سامانه ممیزی بهداشت برای ممیزی بهداشت محیط و بهداشت حرفه‌ای، و سامانه مدیریت ممیزی برای برنامه‌ریزی و پیگیری ممیزی‌های داخلی و اقدامات اصلاحی.
پرسش‌های متداول
تفاوت LTIFR و TRIR چیست؟
LTIFR فقط حوادثی را می‌شمارد که به از دست رفتن حداقل یک روز کاری منجر شده‌اند، اما TRIR همه حوادث قابل ثبت، از جمله حوادث نیازمند درمان پزشکی یا محدودیت کاری، را شامل می‌شود.
آیا صفر بودن حوادث یعنی عملکرد HSE خوب است؟
نه لزوماً. ممکن است حوادث گزارش نشوند. به همین دلیل شاخص‌های پیشرو، مثل تعداد گزارش‌های شبه‌حادثه، در کنار شاخص‌های پسرو ضروری‌اند.
عدد ۲۰۰٬۰۰۰ در فرمول TRIR از کجا آمده است؟
۲۰۰٬۰۰۰ ساعت تقریباً برابر ساعات کار سالانه ۱۰۰ نفر تمام‌وقت است (۱۰۰ نفر × ۴۰ ساعت در هفته × ۵۰ هفته). بنابراین TRIR نشان می‌دهد به ازای هر ۱۰۰ نفر تمام‌وقت در یک سال چند حادثه قابل ثبت رخ داده است. این مبنا در روش OSHA آمریکا رایج است و مبنای یک میلیون ساعت بیشتر در گزارش‌های بین‌المللی LTIFR به کار می‌رود.
شاخص‌های HSE را هر چند وقت یک‌بار بررسی کنیم؟
شاخص‌های پیشرو را بهتر است ماهانه بررسی کنید تا فرصت اصلاح وجود داشته باشد. نرخ‌های پسرو در واحدهای کوچک از ماهی به ماه دیگر نوسان زیادی دارند؛ برای آن‌ها روند تجمعی سالانه یا میانگین متحرک دوازده‌ماهه تصویر واقعی‌تری می‌دهد.