ISO 45001 استاندارد بین‌المللی سیستم مدیریت ایمنی و بهداشت شغلی است که در سال ۲۰۱۸ منتشر شد و جایگزین OHSAS 18001 شد. هدف آن کمک به سازمان‌ها برای پیشگیری از آسیب و بیماری ناشی از کار و ایجاد محیط کار ایمن و سالم است. در این مقاله ساختار استاندارد، الزامات اصلی و مسیر عملی استقرار آن را به زبان ساده مرور می‌کنیم.
ایزو 45001 به زبان ساده در پنج جمله
- ایزو 45001 می‌گوید سازمان باید خطرهای کار را بشناسد، ریسک‌ها را کنترل کند و نتیجه را بسنجد؛ نه اینکه فقط پرونده و فرم داشته باشد.
- مسئولیت ایمنی با مدیریت ارشد است و کارکنان باید در تصمیم‌های ایمنی مشارکت داشته باشند.
- استاندارد روش خاصی را تحمیل نمی‌کند؛ سازمان خودش روش‌ها را متناسب با اندازه و ریسک‌هایش تعیین می‌کند.
- همه چیز در چرخه برنامه‌ریزی، اجرا، بررسی و اقدام (PDCA) می‌چرخد تا سیستم به‌طور مستمر بهتر شود.
- گواهینامه را یک نهاد گواهی‌دهنده مستقل پس از ممیزی صادر می‌کند و هر سال با ممیزی مراقبتی تمدید می‌شود.
ساختار ISO 45001
ISO 45001 مانند ISO 9001 و ISO 14001 بر ساختار سطح بالای استانداردهای سیستم مدیریت ISO بنا شده است. همین ساختار مشترک، یکپارچه‌کردن سیستم‌های کیفیت، محیط زیست و ایمنی را ساده‌تر می‌کند. بندهای اصلی الزامات عبارت‌اند از:
| بند | موضوع | خلاصه الزام |
|---|---|---|
| ۴ | بستر سازمان | شناخت مسائل درونی و بیرونی، نیازهای کارکنان و ذی‌نفعان، و تعیین دامنه سیستم |
| ۵ | رهبری و مشارکت کارکنان | تعهد مدیریت، خط‌مشی ایمنی، نقش‌ها و مشارکت و مشورت با کارکنان |
| ۶ | برنامه‌ریزی | شناسایی خطر، ارزیابی ریسک‌ها و فرصت‌ها، الزامات قانونی و اهداف |
| ۷ | پشتیبانی | منابع، صلاحیت، آگاهی، ارتباطات و اطلاعات مدون |
| ۸ | عملیات | کنترل‌های عملیاتی، مدیریت تغییر، پیمانکاران، خرید و آمادگی در شرایط اضطراری |
| ۹ | ارزیابی عملکرد | پایش و اندازه‌گیری، ارزیابی انطباق، ممیزی داخلی و بازنگری مدیریت |
| ۱۰ | بهبود | رسیدگی به رویدادها و عدم انطباق‌ها، اقدام اصلاحی و بهبود مستمر |
ممیزی و شاخص‌های HSE را در یک سامانه مدیریت کنید
سامانه هوشمند ممیزی HSE ژابیز پردا چک‌لیست ممیزی، امتیازدهی، اقدامات اصلاحی و داشبورد شاخص‌ها را یکجا دارد؛ همان سامانه‌ای که برای ایمیدرو اجرا شده است.
درخواست دمو و مشاوره رایگانتماس: ۰۲۱-۹۱۳۰۲۴۲۷معرفی سامانه ممیزی HSE
تفاوت‌های مهم ISO 45001 با OHSAS 18001
- تأکید بر رهبری: مسئولیت ایمنی به مدیریت ارشد برمی‌گردد و قابل واگذاری کامل به واحد HSE نیست.
- مشارکت کارکنان غیرمدیر: مشورت و مشارکت کارکنان در شناسایی خطر، تحقیق حادثه و تعیین کنترل‌ها صریحاً الزام شده است.
- بستر سازمان: سازمان باید عوامل درونی و بیرونی و نیازهای ذی‌نفعان را در طراحی سیستم لحاظ کند.
- ریسک‌ها و فرصت‌ها: علاوه بر ریسک‌های ایمنی، ریسک‌ها و فرصت‌های خود سیستم مدیریت هم باید ارزیابی شود.
- پیمانکاران و برون‌سپاری: کنترل ریسک‌های ناشی از پیمانکاران و فرایندهای برون‌سپاری‌شده پررنگ‌تر شده است.
مسیر عملی استقرار ISO 45001
- تعهد مدیریت و تعیین تیم: مدیریت ارشد تصمیم می‌گیرد، منابع می‌دهد و نماینده و تیم استقرار را منصوب می‌کند.
- تحلیل وضعیت موجود (Gap Analysis): وضعیت فعلی سازمان با الزامات استاندارد مقایسه می‌شود.
- شناسایی خطر و ارزیابی ریسک: برای همه فعالیت‌ها، روتین و غیرروتین، از جمله فعالیت پیمانکاران.
- تدوین خط‌مشی، اهداف و اطلاعات مدون: روش‌های اجرایی لازم نوشته و ابلاغ می‌شوند.
- آموزش و اجرا: کارکنان آموزش می‌بینند و کنترل‌های عملیاتی اجرا می‌شوند.
- پایش، ممیزی داخلی و بازنگری مدیریت: عملکرد با شاخص‌های کلیدی عملکرد HSE سنجیده و با ممیزی داخلی ارزیابی می‌شود.
- ممیزی صدور گواهینامه: یک نهاد گواهی‌دهنده مستقل انطباق سیستم را تأیید می‌کند.
مهم‌ترین مدارک و سوابق الزامی ISO 45001
استاندارد به‌جای «روش اجرایی مکتوب» از «اطلاعات مدون» صحبت می‌کند. مهم‌ترین مواردی که باید نگهداری شوند:
| بند | اطلاعات مدون |
|---|---|
| ۴.۳ | دامنه سیستم مدیریت ایمنی و بهداشت شغلی |
| ۵.۲ | خط‌مشی ایمنی و بهداشت شغلی |
| ۶.۱ | ریسک‌ها و فرصت‌ها و روش‌های شناسایی خطر و ارزیابی ریسک |
| ۶.۱.۳ | الزامات قانونی و سایر الزامات مرتبط |
| ۶.۲ | اهداف ایمنی و برنامه دستیابی به آن‌ها |
| ۷.۲ | شواهد صلاحیت کارکنان (آموزش، تجربه، مدارک) |
| ۸.۲ | برنامه آمادگی و واکنش در شرایط اضطراری |
| ۹.۱ | نتایج پایش و اندازه‌گیری و ارزیابی انطباق با قوانین |
| ۹.۲ و ۹.۳ | برنامه و نتایج ممیزی داخلی و صورت‌جلسات بازنگری مدیریت |
| ۱۰.۲ | رویدادها، عدم انطباق‌ها و اقدامات اصلاحی |
چک‌لیست آمادگی پیش از ممیزی صدور گواهینامه
- دامنه سیستم و خط‌مشی تأیید و به کارکنان اطلاع‌رسانی شده است.
- شناسایی خطر و ارزیابی ریسک برای همه فعالیت‌ها، از جمله کار پیمانکاران و فعالیت‌های غیرروتین، انجام شده است.
- فهرست الزامات قانونی به‌روز است و انطباق با آن‌ها ارزیابی شده است.
- اهداف ایمنی قابل اندازه‌گیری‌اند و پیشرفت آن‌ها پایش می‌شود.
- آموزش‌ها بر اساس نیازسنجی برگزار و سوابق آن نگهداری شده است.
- دست‌کم یک دور کامل ممیزی داخلی و یک جلسه بازنگری مدیریت انجام شده است.
- عدم انطباق‌های ممیزی داخلی اقدام اصلاحی دارند و وضعیت آن‌ها پیگیری می‌شود.
- رویدادها و شبه‌حوادث ثبت و بررسی می‌شوند.
- کارکنان می‌دانند خطرهای کار خودشان چیست و در صورت خطر چه باید بکنند.
ممیزی داخلی ISO 45001
ممیزی داخلی (بند ۹.۲) یکی از مهم‌ترین ابزارهای بهبود سیستم است. برای سازمان‌هایی با چند واحد یا سایت، ممیزی داخلی باید با برنامه، چک‌لیست یکسان و امتیازدهی قابل مقایسه انجام شود تا نتایج واقعاً راهنمای تصمیم‌گیری باشند. برای طراحی آن، مقاله چک‌لیست ممیزی HSE را ببینید.
نرم‌افزار ممیزی HSE ژابیز پردا امکان تعریف چک‌لیست بر اساس بندهای ISO 45001 و ISO 14001، خودارزیابی واحدها، ممیزی، امتیازدهی و پیگیری اقدامات اصلاحی را در یک سامانه فراهم می‌کند.
پرسش‌های متداول
آیا گواهینامه ISO 45001 اجباری است؟
خیر، اما در بسیاری از مناقصه‌ها و قراردادهای صنعتی به‌عنوان امتیاز یا شرط شرکت در نظر گرفته می‌شود.
استقرار ISO 45001 چقدر زمان می‌برد؟
بسته به اندازه سازمان و وضعیت فعلی آن، معمولاً چند ماه تا یک سال. سازمانی که از قبل OHSAS 18001 یا ISO 14001 دارد سریع‌تر پیش می‌رود.
تغییر سال ۲۰۲۴ در ISO 45001 چیست؟
در سال ۲۰۲۴ اصلاحیه‌ای (Amendment 1) منتشر شد که در بندهای ۴.۱ و ۴.۲ از سازمان می‌خواهد بررسی کند آیا تغییرات اقلیمی برای سیستم مدیریت آن موضوع مرتبطی است یا نه. سایر الزامات تغییری نکرده است.
تفاوت ISO 45001 با HSE-MS چیست؟
ISO 45001 فقط ایمنی و بهداشت شغلی را پوشش می‌دهد و قابل صدور گواهینامه است. HSE-MS یک سیستم یکپارچه بهداشت، ایمنی و محیط زیست است که بسیاری از سازمان‌ها آن را بر پایه ISO 45001 و ISO 14001 پیاده می‌کنند.