ارزیابی ریسک HSE یعنی شناسایی نظام‌مند خطرهای یک فعالیت، تخمین احتمال و شدت پیامد هر خطر و تصمیم‌گیری درباره اقدامات کنترلی تا ریسک به سطح قابل قبول برسد. روش واحدی برای همه موقعیت‌ها وجود ندارد: HAZID برای شناسایی خطرها در مراحل اولیه طراحی پروژه، JSA برای تحلیل گام‌به‌گام یک کار مشخص و FMEA برای بررسی حالت‌های خرابی تجهیزات و فرایندها مناسب‌تر است. در این مقاله هر سه روش، ماتریس ریسک و نحوه انتخاب روش مناسب را با مثال مرور می‌کنیم.
خطر، ریسک و ارزیابی ریسک؛ تعریف‌های پایه
- خطر (Hazard): منبع یا وضعیتی که توانایی ایجاد آسیب دارد؛ مثل کار در ارتفاع، برق فشار قوی یا ماده شیمیایی سمی.
- ریسک (Risk): ترکیب احتمال وقوع یک رویداد خطرناک و شدت آسیبی که ممکن است ایجاد کند.
- ارزیابی ریسک: فرایند شناسایی خطر، تحلیل و ارزشیابی ریسک و تعیین اقدامات کنترلی.
استاندارد ISO 45001 در بند ۶.۱.۲ سازمان را ملزم می‌کند فرایندی مستمر برای شناسایی خطرها و ارزیابی ریسک‌ها داشته باشد. اگر با این استاندارد آشنا نیستید، مقاله ISO 45001 به زبان ساده را ببینید.
ماتریس ریسک؛ ابزار مشترک همه روش‌ها
در بیشتر روش‌های ارزیابی ریسک، سطح ریسک با ضرب احتمال در شدت به دست می‌آید. رایج‌ترین قالب، ماتریس ۵×۵ است که در آن احتمال و شدت هر کدام از ۱ تا ۵ امتیاز می‌گیرند و عدد ریسک بین ۱ تا ۲۵ قرار می‌گیرد.
| امتیاز | احتمال | شدت |
|---|---|---|
| ۱ | تقریباً غیرممکن | بدون آسیب یا آسیب بسیار جزئی |
| ۲ | بعید | آسیب جزئی با کمک‌های اولیه |
| ۳ | ممکن | آسیب نیازمند درمان پزشکی یا روز کاری از دست‌رفته |
| ۴ | محتمل | آسیب شدید یا نقص عضو |
| ۵ | تقریباً قطعی | مرگ یا آسیب جمعی |
تعریف دقیق هر سطح و مرز ریسک «قابل قبول»، «نیازمند کنترل» و «غیرقابل قبول» را هر سازمان در روش اجرایی خود تعیین می‌کند. مهم این است که تعریف‌ها مکتوب و برای همه ارزیابان یکسان باشد؛ وگرنه دو ارزیاب برای یک خطر دو عدد کاملاً متفاوت ثبت می‌کنند.
روش HAZID؛ شناسایی خطر در مرحله طراحی
HAZID (Hazard Identification) یک کارگاه گروهی ساختاریافته است که معمولاً در مراحل اولیه طراحی یک پروژه یا واحد جدید برگزار می‌شود؛ زمانی که تغییر طراحی هنوز کم‌هزینه است. تیم چندتخصصی، با کمک فهرستی از کلمات راهنما (مثل آتش و انفجار، مواد سمی، شرایط جوی، فعالیت‌های همزمان، دسترسی اضطراری) سراسر پروژه را مرور می‌کند.
- تقسیم پروژه به بخش‌ها یا گره‌های قابل بررسی
- مرور کلمات راهنما برای هر بخش و پرسیدن «اینجا چه چیزی می‌تواند خطرناک باشد؟»
- ثبت خطر، علت‌ها، پیامدهای ممکن و حفاظ‌های موجود در طراحی
- تعیین سطح ریسک و پیشنهاد اقدام برای خطرهایی که کنترل کافی ندارند
- تعیین مسئول و پیگیری اقدامات تا پیش از نهایی شدن طراحی
HAZID نقطه شروع است و برای فرایندهای فرایندی پیچیده معمولاً با مطالعه HAZOP تکمیل می‌شود که انحراف پارامترهای فرایند (جریان، فشار، دما و…) را با کلمات راهنمایی مثل «بیشتر»، «کمتر» و «بدون» بررسی می‌کند.
روش JSA؛ تحلیل ایمنی شغل گام‌به‌گام
JSA (Job Safety Analysis) که با نام JHA هم شناخته می‌شود، برای یک کار مشخص انجام می‌شود: تعویض یک پمپ، جوشکاری روی خط لوله یا بارگیری با جرثقیل. منطق آن ساده است: کار به مراحل تقسیم می‌شود و برای هر مرحله خطرها و کنترل‌ها مشخص می‌شوند.
| مرحله کار | خطر | اقدام کنترلی |
|---|---|---|
| جداسازی انرژی پمپ | برق‌گرفتگی، راه‌اندازی ناخواسته | اجرای قفل و برچسب (LOTO) و تست نبود انرژی |
| تخلیه سیال از خط | پاشش سیال داغ یا شیمیایی | بستن شیرها، تخلیه کنترل‌شده، عینک و دستکش مقاوم |
| باز کردن و جابه‌جایی پمپ | آسیب کمر، سقوط بار | استفاده از وسیله بالابر مناسب، دور نگه داشتن افراد از زیر بار |
| نصب و راه‌اندازی مجدد | نشتی، گیر کردن دست در قطعات متحرک | تست نشتی، نصب حفاظ پیش از برداشتن قفل‌ها |
بهترین JSA با مشارکت کارکنانی نوشته می‌شود که آن کار را واقعاً انجام می‌دهند. خروجی JSA معمولاً پیش‌نیاز صدور مجوز کار است و پیش از شروع کار برای تیم توضیح داده می‌شود.
روش FMEA؛ تحلیل حالت‌های خرابی و اثرات آن
FMEA (Failure Mode and Effects Analysis) نگاه را از «کار» به «تجهیز یا فرایند» می‌برد: هر جزء چگونه ممکن است از کار بیفتد و این خرابی چه اثری دارد؟ در FMEA کلاسیک، برای هر حالت خرابی سه عدد (معمولاً از ۱ تا ۱۰) تعیین می‌شود:
- S (Severity): شدت اثر خرابی
- O (Occurrence): احتمال وقوع علت خرابی
- D (Detection): قابلیت کشف خرابی پیش از بروز اثر؛ عدد بالاتر یعنی کشف دشوارتر
عدد اولویت ریسک از حاصل‌ضرب این سه به دست می‌آید: RPN = S × O × D که بین ۱ تا ۱۰۰۰ است. البته فقط به RPN تکیه نکنید؛ حالت خرابی با شدت ۹ یا ۱۰ حتی اگر RPN پایینی داشته باشد، باید جداگانه بررسی شود.
کدام روش را انتخاب کنیم؟
| روش | بهترین زمان استفاده | تمرکز | تیم |
|---|---|---|---|
| HAZID | طراحی پروژه یا واحد جدید، تغییرات بزرگ | شناسایی کلی خطرهای پروژه | چندتخصصی: فرایند، ایمنی، بهره‌برداری، مهندسی |
| JSA | پیش از انجام یک کار مشخص، به‌ویژه کارهای غیرروتین | مراحل کار و رفتار افراد | سرپرست، کارکنان مجری و کارشناس HSE |
| FMEA | تجهیزات حساس، خطوط تولید، برنامه نگهداری | حالت‌های خرابی اجزا و فرایند | نگهداری، فنی، کیفیت و ایمنی |
در عمل این روش‌ها مکمل یکدیگرند و یک سازمان صنعتی معمولاً هر سه را در جای خود به کار می‌برد.
سلسله‌مراتب کنترل ریسک
پس از تعیین سطح ریسک، اقدامات کنترلی باید به ترتیب اثربخشی انتخاب شوند:
- حذف: حذف کامل خطر؛ مثلاً انجام کار روی زمین به جای کار در ارتفاع.
- جایگزینی: استفاده از ماده یا روش کم‌خطرتر.
- کنترل مهندسی: حفاظ، تهویه موضعی، سیستم‌های قفل داخلی.
- کنترل مدیریتی: روش اجرایی، آموزش، مجوز کار، علائم هشدار.
- تجهیزات حفاظت فردی: آخرین لایه دفاع، نه جایگزین لایه‌های بالاتر.
پس از تعریف کنترل‌ها، ریسک باقیمانده دوباره ارزیابی می‌شود. اقدامات تعریف‌شده باید مانند هر یافته دیگری در چرخه مدیریت اقدامات اصلاحی HSE پیگیری شوند. داده‌های گزارش‌های شبه‌حادثه و یافته‌های بازدیدهای ایمنی کارگاه هم ورودی ارزشمندی برای بازنگری ارزیابی‌ها هستند.
اشتباهات رایج در ارزیابی ریسک
- کپی کردن ارزیابی یک واحد برای واحد دیگر بدون بازدید میدانی
- ارزیابی یک‌باره و بایگانی آن، بدون بازنگری پس از حادثه یا تغییر
- تکیه بیش از حد به تجهیزات حفاظت فردی به جای کنترل‌های مهندسی
- تعریف نشدن معیارهای امتیازدهی و قضاوت سلیقه‌ای ارزیابان
- نداشتن پیگیری برای اقدامات کنترلی پیشنهادشده
ارزیابی ریسک در سامانه ممیزی HSE ژابیز پردا
کیفیت ارزیابی ریسک در هر واحد، یکی از موضوعاتی است که در ممیزی HSE سنجیده می‌شود. نرم‌افزار ممیزی هوشمند HSE ژابیز پردا که برای ایمیدرو پیاده‌سازی شده، خودارزیابی واحدها را در ۲۲ بخش پوشش می‌دهد، امکان تخصیص ممیز و مقایسه امتیاز خودارزیابی با امتیاز ممیزی را فراهم می‌کند و برنامه‌های بهبود را با گردش تأیید و پیگیری درصد پیشرفت مدیریت می‌کند. داشبورد ویژه هر نقش، روند پنج‌ساله و گزارش‌های جامع، مقایسه‌ای و آماری به ستاد کمک می‌کند ببیند کدام واحدها در مدیریت ریسک ضعیف‌ترند.
ژابیز پردا از سال ۱۳۸۰ بیش از ۱۰۰ سامانه اطلاعاتی برای بیش از ۵۰ سازمان دولتی و خصوصی ساخته است و فرم‌ها و گردش کار را با محصولات خود، دریچه (فرم‌ساز و BPMS)، چرخه (موتور گردش کار) و چکیده (گزارش‌ساز)، متناسب با فرایند هر سازمان پیاده‌سازی می‌کند. برای مشاوره با شماره ۰۲۱-۹۱۳۰۲۴۲۷ یا info@jabizparda.com تماس بگیرید.
پرسش‌های متداول
ارزیابی ریسک HSE هر چند وقت یک‌بار باید بازنگری شود؟
علاوه بر بازنگری دوره‌ای که بازه آن را روش اجرایی سازمان تعیین می‌کند، ارزیابی باید پس از هر حادثه یا شبه‌حادثه مهم، تغییر در فرایند، تجهیزات یا چیدمان و تغییر الزامات قانونی بازنگری شود.
تفاوت JSA و مجوز کار چیست؟
JSA تحلیل خطرهای مراحل یک کار و تعیین کنترل‌های آن است، در حالی که مجوز کار یک سند کنترلی است که اجازه شروع کار پرخطر را پس از اطمینان از اجرای کنترل‌ها صادر می‌کند. معمولاً JSA یکی از پیوست‌ها یا پیش‌نیازهای مجوز کار است.
آیا ماتریس ریسک ۵×۵ برای همه سازمان‌ها مناسب است؟
ماتریس ۵×۵ رایج‌ترین قالب است، اما سازمان‌ها ماتریس‌های ۳×۳ یا ۴×۴ هم به کار می‌برند. مهم‌تر از ابعاد ماتریس، تعریف روشن هر سطح احتمال و شدت و مرزهای پذیرش ریسک است.